پيشينيه تهيه طرحهاي شهري در ایران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

به رغم آنكه پيشينيه شهرسازي در اير ان به گذشته هاي بسيار دور باز مي گردد، تهيه طرحهاي شهري در كـشورمان سـابقه اي چندان طولاني ندارد

به رغم آنكه پيشينيه شهرسازي در اير ان به گذشته هاي بسيار دور باز مي گردد، تهيه طرحهاي شهري در كـشورمان سـابقه اي چندان طولاني ندارد و ريشه هاي تاريخي آن به آغاز قرن معاصر باز مي گردد . در اينجا به مـرور اجمـالي مهمتـرين تحولاتي كه گواه بر سابقه تهيه طرحهاي شهري در قرن معاصر است، مي پردازيم.
با آغاز قرن معاصر، به دنبال تحولات اجتماعي، اقتصادي و سياسي، شهرسازي نوين در ايـران آغـاز گرديـد و بـا تـصويب قوانين متعدد، تهيه و اجراي طرحهاي خيابان كشي در شهرها شروع شد و مداخلات عمده اي در بافتهاي تاريخي شـهرهاي ايران صورت گرفت كه در پيش از آن با چنين وسعت و پشتوانه اي سابقه نداشت . طرح پيشنهادي شهر همدان به عنوان اولين طرح شهري، توسط كارل فريش (مهندس چرمساز و رئيس كارخانـه چرمـسازي همدان) تهيه و به وزارت داخله پيشنهاد شد و در آبان ماه 1310 به تصويب وزارت داخلـه رسـيد . براسـاس ايـن طـرح، بايـد ميداني به قطر 150 متر در مركز شهر با شش خيابان عريض شعاعي مركزي ايجاد مي شـد و خيابانهـا بـه خيابـان عـريض كمربندي در فاصله 750 متري ختم مي شدند .
بدين ترتيب ميدان مركزي، سبزه ميدان كهن و شش خيابـان مركـزي محلات شهر را منهدم مي كردند.
در سال 1312 "قانون تعريض و توسعه معابر و خيا بانها" به تصويب رسيد و با وجود آنكه در مفاد اين قانون بارها تجديد نظر شد و بر توان اجرايي آن افزوده گرديد، اما اقدامات اصلي شهرسازي در سالهاي بعد صورت گرفت . برهمين اساس بود كه در تهران، اگرچه ديوارهاي پهن شهر خراب شـد و خيابانهـاي جديـدي روي خنـدقهاي كهـن ايجـاد گرديد، لكن اين اقدام بدون پيروي از برنامه اي مشخص گسترش يافت و چنان شد كـه تهيـه نقـشه جديـد شـهر تهـران از سوي دولت به مستشاران فرانسوي واگذار گرديد . اين نقشه كه در سال 1316 تهيـه شـد، اولـين نقـشه شهرسـازي در قـرن كنوني و مربوط به شهر تهران بود.
در اين سالها، به دستور بوذرجمهري (كفيل شهرداري تهران ) "خيابان سازي " هاي عمده اي در بافتهاي پيرامـون و مركـزي آن زمان شهر تهران به اجرا درآمد و دو سال بعد يعني در سال 1318 كه "قانون و آيين نامـه پـيش آمـدگي درگـذرها و ..." تصويب شد، بدنه خيابانها و ساختمانهاي مشرف برآن ملزم به تبعيت از ضوابطي خاص شدند .
در سال 1324 بخش شهرسازي و طرح ريزي در سازماني موسوم به "سازمان اصل چهار تـرومن " در ايـران تـشكيل شـد و مسؤوليت آن برعهده چند مهندس شهرساز از جمله دكتر تورسن و مهندس گيبس نهاده شد . اين عـده نيـز بـراي اولـين بـار مطالعات و طرح ريزي سه شهر شيراز، اصفهان و سنندج را به زبان انگليسي تهيه كردند . در سال 1327 همزمان با تأسيس "سازمان برنامه " و "هيأت عالي برنامه "، زمينه هاي اصلي ايجاد سـاز و كاربرنامـه ريـزي عمراني در كشور به وجود آمد . در اين حال، تحولات اجتماعي ناشي از نوگرايي در جامعه و افزايش رفـاه اجتمـاع ي، سـبب رشـد طبيعـي جمعيـت و توسـعه فزاينده شهرنشيني شد و در پي آن فعاليتها، خدمات و نيازهاي جديد زندگي شهري بيشتر شد .
تصويب قانون "نوسازي و عمران شهري " در سال 1327، "قانون شهرداري " در سال 1334، و قانون "كمك زمينـي بـراي اجراي برنامه هاي شهرسازي و اقدامات عمراني ...و " در سال 1339، زمينه هاي حقـوقي فعاليتهـاي شهرسـازي و مـديريت شهري را در شهرها فراهم كردند و از دهه 1340، تهيه طرحهاي شهري در دستور كار كارگزاران قرار گرفت . با امضاي قراردادي بين هيأت عمران بين المللي آمريكا و وزارت كشور در دهه 30، اولـين گـروه از سـربازان، تحـت عنـوان گروه صلح به ايران آمدند و در وزارت كشور مشغول به كار شدند . بدين گونه، بـراي بيـشتر شـهرها، طـرح شـبكه بنـدي و گذربندي تهيه كردند . همزمان با آن و با شروع برنامه عمراني سوم كشور، طبق موافقتنامه اي كه بين دولت ايران و آلمان منعقد شد، يك مهنـدس آلماني به نام فايل با تشكيل سازماني به نام شهرسازي دروزارت كشور، براي چند شهر از جمله اصـفهان، طـرح گذربنـدي و اصلاح شبكه تهيه كرد . بعضي از اين طرحها به تصويب وزير كشورـ كـه در آن زمـان تنهـا مرجـع نظـارت و تـصويب امـور شهرسازي و شهرداريها بودـ رسيد ولي از آن طرحها كمتر استفاده شد .

به اين ترتيب، "طرحهاي شهري با كيفيتي كه هم اكنون در كشور متداول است از ابتداي برنامه سـوم عمرانـي كـشوآغاز گرديد. در سالهاي اول اجراي برنامه عمراني سوم كشور، قرارداد تهيه طرح جامع چند شهر بين سازمان برنامـه و تعدادي از مؤسسات مشاور و معماري و ساختماني منعقد گرديد . تا اين كه در سال 1343 وزارت آباداني و مسكن و بـه دنبـال آن شوراي عالي شهرسازي تأسيس يافت و نظارت در كار تهيه طرحهاي جامع شهرهايي كه قرارداد آنهـا قـبلاً منعقـد شـده بود، به عهده دبيرخانه شوراي عالي شهرسازي محول شد و پس از مدتي عقد قرارداد هاي جديـد در ايـن مـورد بـه دبيرخانـه مذكور واگذار گرديد.

در برنامه عمراني چهارم كشور : مطالعات مربوط به طرحهاي جامع 20 شهر كه بعـضي از آنهـا در برنامـه سـوم آغاز شده بود، خاتمه يافت و به مرحله اجرا درآمد . طرحهاي جامع شهرهاي بندرعباس، تهران، تبريز، قزوين، رشت، بندرلنگه، انزلي، همدان، اهواز، بابلسر، جلفا، كرج، شيراز، اصفهان، مشهد، آبادان و خرمشهر از آن جمله اند" . شروع واقعي تهيه و اجراي طرحهاي جامع را در ايران، مي توان همزمان با تهيه برنامه عمراني چهارم كـشور دانـست كـه در اين برنامه، طرحها صراحت بيشتري يافتند و چگونگي خدمات دهي در آن زمينه ها مدون شدند . براسـاس برنامـه يـاد شـده، طرحها مي بايست در دو مرحله اجرا مي شدند : در مرحله اول شناخت وضع موجود شهر از نظر جمعيتي، اقتصادي و كالبـدي، و در مرحله دوم، تنظيم برنامه هاي كوتاه مـدت شـهر براسـاس طـرح جـامع و انطبـاق فعاليتهـا ي شـهرداري بـاآن، محـور موضوعات قرار مي گرفتند .

قانون اصلاح پاره اي از موراد و الحاق چند ماده به قانون شهرداري " در اسفند 1345 تصويب شد و اقداماتي عمـده بـراي تحقق بخشيدن به اهداف برنامه ريزي شهري در ايران از اين سال آغاز شد، برخي از اقدامات صـورت گرفتـه چنـين بودنـد : پيوست مواد 97 تا 101 الحاقي به قانون مذكور، تدوين مقررات و ضوابط تهيه برنامه هـاي شـهري، تأ سـيس شـوراي عـالي شهرسازي، تعيين حريم يا محدوده نظارت بر فعاليتها و ساخت و سازها در شـهرها، صـدرو پروانـه نظـارت سـاختماني بـراي هرگونه عمليات ساختماني در محدوده خدماتي و حريم شهرها، و ..." .
در سال 1347 قانون نوسازي و عمران شهري به منظور تدوين ضوابط نوسازي شهرها تصويب شد تـا اصـلاحات اساسـي در شهرها قانونمند شود . تهيه برنامه هاي پنج ساله عمراني و اصلاحات شهرها و ايجاد تأسيـسات شـهري و توسـعه و ا صـلاح معابر، برخي از موضوعاتي اين قانون است . در اسفند 1351 قانون تأسيس شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران تصويب شد و براساس آن، مو اد 97 و 98 الحـاقي بـه قانون شهرداري، ملغي گرديد . در تيرماه 1353 قانون تغيير نام وزارت آباداني و مسكن، به وزارت مسكن و شهرسازي به تـصويب رسـيد كـه تعـاريف طـرح جامع شهر، طرح تفصيلي و طرح هادي، و همچنين مقررات كلي احداث بنا و تأسيسات در خارج از محـدوده قـانوني و حـري م شهرها، در اين قانون ارائه شده است .
برنامه عمراني ششم بر مبناي مطالعات «آمايش سرزمين» تدوين شد و نقش جامعتري از طرحهـاي جـامع ارائـه نمـود . در اين برنامه به لزوم " برنامه ريزي منطقه اي براي شهرهاي بزرگ و تجديد نظرهاي مستمر بر طرح هاي شهري تأكيد شده و عدم تمركز توسعه شهري و اجرايي نمودن طرحهاي جامع با استفاده از تملك زمينهاي داخل محدوده مورد توجه قرار گرفتـه است". اين برنامه با تحولات انقلاب اسلامي همزمان شد و به اجرا درنيامد . پـس از انقـلاب تـا مـدتي بـه طرحهـاي جـامع توجهي نشد اما از آن پس، با تجديد نظر كلي در آنها و اضافه كردن مطالعات حوزه نفوذي در سال 1363، طرحهاي جامع بار ديگر به حيات خود ادامه دادند.
قبل از انقلاب در تهيه طرحهاي شهري فقط محدوده شهرها را در نظر گرفتـه مـي شـد و مجموعـه طرحهـاي شـهري بـه تغييرات فيزيكي و طراحي فيزيكي توجه داشتند. اما پس از آن، مشكلات پيش آمده، توجه بـه حـوزه نفـوذ و پـسكرانه هـاي روستايي را نيز ضروري كرد . از آن گذشته، بايد اصلاحاتي در وظايف و قوانين شهري و شهرسازي و شوراي عالي شهرسـازي نيز به وجود مي آمد. چرا كه جابه جايي جمعيت و مسائل مربوط به منطقه شهري، لزوم هماهنگي در برنامه ريزي شـهري ـ منطقه اي، فراهم كردن امكان مشاركت مردم و تقويت فني شهرداريها، آمـاده سـازي زمـين و منطقـه اي كـردن طرحهـاي شهري، بهبود و روش تهيه و بررسي و تصويب آن طرحها و همچنين لزوم تغيير محتواي مطالعات در برنامـه هـاي عمرانـي شهر و حوزه نفوذ آن از جمله مشكلاتي بودند كه بايد از ميان برداشته مي شدند . بدين منظور، اهـداف و عنـاوين مطالعـات و شرح خدمات و وظايف مربوط به تهيه طرحهاي جامع در سال 1363 بـه نـام "طرحهـاي توسـعه و عمـران و حـوزه نفـوذ و تفصيلي شهرها " تصويب و به اجرا گذاشته شد و مقرر گرديد كه بار ديگر براي هم ه شهرها، طرحهاي جامع تهيـه شـود و يـا اينكه طرحهاي جامع قبلي طبق ضوابط جديد تجديد نظر و اصلاح شوند .  
چنان بود كه نظمي جديد در طرحهاي شـهري بـه وجود آمد و فعاليت در اين زمينه از سرگرفته شد      .
ازمان برنامه و بودجه نيز در سال 1363 قراردادهاي تيپ مطالعات طرحهاي جامع را تغيير داد و قراردادهاي جديد را ابـلاغ كرد. در پي آن، يعني از اواسط دهه 60، نهضت ايجاد شهرهاي جديد با سرمايه گـذاري كـلان بـه منظـور جـذب و اسـكان سرريز جمعيت شهرهاي بزرگ آغاز شد و به طور همزمان نيز، با اجراي طرحهاي آماده سازي زمين، زمينه فعاليت شهرسازي ناب در كشور فراهم گرديد . تهيه و اجراي طرحهاي آماده سازي و احداث شهرهاي جديد پيرامون شـهرهاي بـزرگ نيـز، بـه عنوان فعاليتي رسمي و موظف، از سال 1364 در برنامه ريزي شهري كشور معمول شد . همچنين، قانون زمين شهري كه در سال 1366 تهيه شد و به تصويب رسيد، امكان مالكيت دولت را براراضي داخل محـدوده قانوني و حريم استحفاظي شهرها و شهركها فراهم كرد .
از سال 1369 شوراي عالي شهرسازي با حفظ اختيارات خود در تصويب نهايي طرحها، اختيار تصويب طرح جـامع شـهرهايي را كه مناطق جنگ زده واقع بودند، به شوراي شهرسازي استان واگذار كرد . اين شورا همچنين اختيار تصويب طرح شـهرهايي را كه جمعيت آنها طبق سرشماري سال 1365 كمتر از 200 هزار نفر بود، به شورايي با نام " شوراي شهرسازي اسـتان " و بـا رياست اس تاندار و عضويت مديركل يا بالاترين مقام استاني و دستگاههاي عضو شوراي عالي واگذار كرد . بدين طريق بود كه سرعت تصويب طرحهاي جامع شهري بيشتر شد و شوراي عالي فرصت يافت كه به مـسائل مهمتـر و اساسـي تـر همچـون تهيه طرحهاي منطقه اي، مكانيابي شهرهاي جديد، تعيين نقش شهرها ي اصلي و وضع ضوابط و مقررات شهرسازي بپـردازد . با توجه به توسعه سريع شهرها، حفظ اراضي كشاورزي پيرامون شهرها و ايجاد شهرهاي جديد، تنظيم نظـام سلـسله مراتـب شهري، اولويت دادن به تسهيلات آموزشي و بهداشتي و همچنين تمركز زدايي از مـديريت شـهري، از اهـداف و سياسـتهاي عمده شهرسازي و اصلاح طرح جامع در برنامه اول توسعه اقتصادي ـ اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي بود . آخرين نگرشي كه در زمينه تحول طرحهاي جامع، شكل گرفته از سال 1370 مطرح شده، تهيه طرح جامع شهرسـتان اسـت كه البته چارچوب نظري آن هنوز به طور دقيق مشخص نگرديده است . همچنين با تأسيس شوراي عالي همـاهنگي ترافيـكز سال 1369 شوراي عالي شهرسازي با حفظ اختيارات خود در تصويب نهايي طرحها، اختيار تصويب طرح جـامع شـهرهايي را كه مناطق جنگ زده واقع بودند، به شوراي شهرسازي استان واگذار كرد . اين شورا همچنين اختيار تصويب طرح شـهرهايي را كه جمعيت آنها طبق سرشماري سال 1365 كمتر از 200 هزار نفر بود، به شورايي با نام " شوراي شهرسازي اسـتان " و بـا رياست اس تاندار و عضويت مديركل يا بالاترين مقام استاني و دستگاههاي عضو شوراي عالي واگذار كرد .
بدين طريق بود كه سرعت تصويب طرحهاي جامع شهري بيشتر شد و شوراي عالي فرصت يافت كه به مـسائل مهمتـر و اساسـي تـر همچـون تهيه طرحهاي منطقه اي، مكانيابي شهرهاي جديد، تعيين نقش شهرها ي اصلي و وضع ضوابط و مقررات شهرسازي بپـردازد . با توجه به توسعه سريع شهرها، حفظ اراضي كشاورزي پيرامون شهرها و ايجاد شهرهاي جديد، تنظيم نظـام سلـسله مراتـب شهري، اولويت دادن به تسهيلات آموزشي و بهداشتي و همچنين تمركز زدايي از مـديريت شـهري، از اهـداف و سياسـتهاي عمده شهرسازي و اصلاح طرح جامع در برنامه اول توسعه اقتصادي ـ اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي بود .
آخرين نگرشي كه در زمينه تحول طرحهاي جامع، شكل گرفته از سال 1370 مطرح شده، تهيه طرح جامع شهرسـتان اسـت كه البته چارچوب نظري آن هنوز به طور دقيق مشخص نگرديده است . همچنين با تأسيس شوراي عالي همـاهنگي ترافيـك شهرهاي كشور و استقرار دبيرخانه آن در وزارت كشور، تهيه طرح مطالعات جامع حمل و نقل شهرهاي بزرگ كـشور نيـز در دستور كار قرار گرفته است . در سال 1376 "طرح كالبدي ملي ايران " كه تحقيق درباره آن از سال 1370 در واحد شهرسازي و م عماري وزارت مـسكن و شهرسازي آغاز شده بود، در چارچوب برنامه كلان "ايران 1400" به تصويب رسيد و بدين ترتيب، نظام فراگير برنامـه ريـزي مجتمعهاي زيستي كشور براي زماني نسبتاً بلند مدت، تدوين شده و آماده گرته برداري در تهيه طرحهاي شهري گرديد.

 منبع: کتاب سبز شهرداریها

 

مطالب مرتبط


نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

خبرنامه

آدرس ایمیل خود را در کادر زیر وارد نمایید تا از آخرین اخبار تارنمای روستا شهر مطلع شوید.

تماس با ما

اطلاعات تماس تیم مدیریت تارنمای روستاشهر

  • شماره تماس : 09125518462

 

 

روستا شهر به روایت آمار

کاربران
42
مطالب
402
نمایش تعداد مطالب
734243
شما اینجا هستید: صفحه ی اصلی موضوعات برنامه ریزی شهری پيشينيه تهيه طرحهاي شهري در ایران
Web Analytics