گذری بر کیفیت زندگی محیط های شهری - ديدگاهها

امتیاز کاربران

ستاره فعالستاره فعالستاره فعالستاره فعالستاره فعال
 

 

ديدگاهها و تئوري هاي مربوط به كيفيت محيط شهري

يكي از رويكردهاي نوين در زمينه اصلاح و گسترش مفهوم توسعه، مطرح شدن مفهوم كيفيت زندگي و دخالت دادن شاخص هاي اجتماعي و كيفي در اهداف توسعه و عمران شهري و منطقه اي است و به كار گيري اين مفهوم در واقع واكنشي است عليه توسعه يك بعدي اقتصادي در سطح ملي، و توسعه صرفا كالبدي در مقياس شهري و تلاشي است در جهت دستيابي به معيارهاي جامع تر و چند بعدي در عرصه برنامه ريزي . نخستين اثر در اين زمينه كتاب مشهور شاخص هاي اجتماعي تاليف ريموند بائر است كه در سال1966 در اروپا منتشر گرديد. يكي از نتايج توجه به مفهوم كيفيت زندگي در برنامه ريزي توسعه و عمران ، در نظر گرفتن نتايج و آثار كيفي توسعه بر روان و حيات معنوي انسان هاست . بر اساس نظريه آبراهام مازلو كليه نيازهاي انسان به شش گروه اصلي تقسيم مي شوند كه به ترتيب از ساده به پيچيده عبارت اند از :
1 - نيازهاي زيستي
2 - نيازهاي ايمني
3-  نيازهاي تعلق
4 - نيازهاي حرمت
5 - نيازهاي زيبا شناختي
6 - نيازهاي خود شكوفايي . (مهديزاده :85، 47 ),

نظريات مازلو هرچند تحول عمده اي در مباني مديريت، به خصوص مديريت نيروي انساني به وجود آورد، ولي هنوز بسيار كلي مي نمود و مطالعات بيشتري را طلب مي كرد. دانشمندان پس از مازلو، مانند فردريك هرزبرگ بر خلاف وي شهروندان و رابطه آنها با عملكرد سازماني را مركز مطالعات خود قرار دادند(حكمت نيا  3 ،1386 ).
كوين لينچ معتقد است نظريات مربوط به كيفيت محيط شهري سه گروه هستند :
اولين تئوري ها درصدد تحقق نظم جهان هستي بودند تا به اين طريق يك حس وحدت با جهان پديد آورند . در مقابل بي نظمي ، جنگ، طاعون و قحطي مصونيت پيدا كنند و سلسله مراتب اجتماعي را تحكيم بخشند . شهرهاي خوب، حس درستي ، شكوه و شگفتي و احساس ثبات و تكامل القاء مي كنند .
دومين گروه ، مدل ماشين ، كه كارايي را مدنظر قرار داده و حمايت از فعاليت، دسترسي خوب، تعمير و بازسازي آسان را از اهداف خود مي داند . قابليت بهره برداري از جهان مادي در جهت تحقق اهداف خود ، آزادي انتخاب ، آزادي براي مبادله و يا اصلاح ، آزادي در مقابل معاني تحميل شده يا موانع را ارج مي نهد . از نظر آرماني اين مربوط به يك دنياي مطبوع و عملي مي شود كه اجزاي آن ساده و استاندارد شده بوده و به سادگي قابل تغيير است و هيچ كدام به تنهايي اهميت ندارند ، به برابري و تخصيص يك دست اهميت داده مي شود.
گروه بعدي ، استعاره اورگانيك نيز همانند مدل جهان هستي امنيت و تداوم را مورد توجه قرار مي دهد و به طور خاص به ارزش هايي چون سلامتي و رفاه ، تعادل فيزيولوژيكي ، پرورش موفق بچه و حفظ و بقاي موجودات نظر دارد . اين مدل به روابط اهميت مي دهد : رابطه بين فرد و محيط و نظام اجتماعي وي ، احتراز از طرد كردن و بيگانگي ، تماس با طبيعت . تجلي نظم ارگانيك و غناي احساس و تجربه در اين ديدگاه خصوصيات مطلوبي هستند( لينچ ، 1376: 479).
تفكرات آرمانگرايانه نيز منبعي از تفكرات محيطي و در ارتباط با كيفيت محيط شهرها است كه ارزش هاي كليدي آن ها اغلب به هويت گروهي ، تقويت پيوندهاي اجتماعي و حمايت از حس محله اي ارتباط پيدا مي كند . اين خصوصيات به نوبه خود به عواملي همچون مشاركت و كنترل محله اي ، خودكفايي ، ثبات اجتماعي و فضاهايي كه روابط اجتماعي غيررسمي را تسهيل مي كند مربوط مي شوند . گرچه اين ها ممكن است ارزش هاي اصلي باشند ، ليكن اغلب به عوامل ديگري چون برابري و عدالت ، سلامتي ، پاكيزگي ، تعادل ، نظم ، پرهيز از اتلاف و برقراري رابطه نزديك با طبيعت نيز مورد تاكيد قرار گرفته است . پيشنهاداتي نيز ممكن است جنبه هاي ديگري نظير تنوع و آزادي ، لذت به وجود آوردن ، تكامل شخص يا گروه و يا حتي گاهي آسايش ، كارايي عملكرد يا دسترسي خوب را در بر بگيرد( لينچ ، 1376: 483 تا486).

مفهوم كيفيت محيط از سه ديدگاه مورد توجه قرار گرفته است. اين ديدگاهها به ترتيب عبارت اند از : ديدگاه سياست گذاران، ديدگاه روانشناختي-ادراكي و ديدگاه تحقيقات تجربي

1- دیدگاه سیاستگذاران
ديدگاه سياستگذاران بر پايه دو رويكرد متخصص محور (based-Expert ) و مخاطب محور (based-Exposure ) قرار دارد.
رويكرد مخاطب محور بر اساس سطوح متفاوت ادراك محيطي مخاطبي قرار دارد. يعني از مخاطبان در باره عواملي كه مي تواند بر روي آنها تاثير بگذارد نظر سنجي مي شود و بدينوسيله متغيرهاي كيفيت محيط استخراج مي شوند. اما در ديدگاه متخصص محور، نظرات كارشناسان مبناي تصميمات قرار مي گيرد. لازم به ذكر است كه ديدگاه مخاطب محور ذهني است، زيرا متكي به ادراكات، مشاهدات و برداشت هاي شخص از محيط خود است. اما ديدگاه كارشناس محور عيني است چرا كه بيشتر مقياس ها و ابزارها (استانداردها و مقياس ها) علمي و تكنيكي را شامل مي شود. در سطح بين المللي يك مورد از استفاده از هر دو نوع شاخص (متخصص محور و مخاطب محور) سازمان محيطي اروپاست كه از سال 1999 پايداري محيطي را در سطوح بين المللي اندازه گيري مي كند.

2- دیدگاه روانشناختی - ادراکی
آنچه كه شهروندان از شهر درك مي كنند، بخش اعظم علل حركات و رفتارهايشان را توجيه مي سازد. اين واقعيت بايد بيش از پيش در تشريح زندگي فضاي شهري و در اقدامات مربوط به بهبود و اصلاح آن مورد توجه قرار گيرد. اين بحث به (Behaviorism) يا روانشناسي رفتاري مربوط مي شود. به يقين، درك شهر، مفهوم و ساماندهي آن بر حسب ملتها، كادر طبيعي آنها، تاريخ شان، ساختار خانوادگي و اجتماعي شان، مد و سطح زندگي شان، فرهنگ شان، كاربري زمين و نوع جابجايي متفاوت است. افزون بر آن درك فضاي شهري، بر حسب افراد و قدمت مسكن آنها، محل تولد، سن، جنس، نوع فعاليت، سطح زندگي، سطح فرهنگ، شرايط مسكن، شيوه هاي جايجايي، ميزان تحرك و طبقه اجتماعي آنها متفاوت است(ژان باستيه،1382 :434).
در واقع ادراك محيطي فرايندي است كه از طريق آن انسان داده هاي لازم را بر اساس نيازش از محيط پيرامون خود بر مي گزيند. لذا مي توان آنرا هدفمند دانست، كه به فرهنگ، نگرش و ارزش حاكم بر تفكر ادراك كننده بستگي دارد. در حقيقت ادراك محيطي، از تعامل ادراك حسي و شناخت كه در ذهن انسان و در روان بنه ها تجربه شده اند حادث مي شود. در اين فرايند نقش محيط به عنوان عامل اساسي در رشد، توسعه و در نهايت يادگيري مورد توجه قرار مي گيرد. مكاتب مختلفي سعي كرده اند تا چگونگي ادراك انسان از رفتارش را در محيط و يا از محيط توضيح دهند. مهمترين اين مكاتب كه تاثير ژرفي بر روي تئوري هاي محيطي و طرحي داشته اند مكتب روانشناسي گشتالت، ديدگاه روانشناسي سازمند يا تبادلي و مكتب روانشناسي بوم شناختي (اپتيكي) جيمز گيبسون هستند. در جايي كه روانشناسي گشتالت بر الگوهاي ادراكي و هم ريختي بين شكل ها و تجربيات ادراك محيطي با فرايند شكل گيري نظام عصبي در انسان علاقه مند است، روانشناسي سازشمند تجربه انسان از محيط و ارتباط متقابل قرار داده و ادراك را به مانند فرايندي سازشمند بين مشاهده گر و محيط مورد بررسي قرار مي دهد. روانشناسي اپتيكي گيبسون محيط و بوم را پايه و اساس تمامي داده ها مي داند. او معتقد بود كه داده هاي محيطي به گونه اي مستقيم و بدون نياز به نيروي پردازش مغز آدمي از طريق انوار محيطي و به وسيله حواس حسي آدمي كه به مثابه يك نظام عمل مي كند، دريافت مي شود.( مطلبي،1380: 56 ) درك محيط شهري، فرايندي ذهني است كه از طريق ارتباط انسان و فضاي پيرامون او انجام مي گيرد. انسان، پيام هاي حسي محيط را دريافت كرده و تصويري از محيط در ذهن خود بوجود مي آورد. يكي از عوامل موثر در شكل گيري اين تصوير، خاطرات فردي يا جمعي از محيط است. در اين تعريف فضاهاي خاطره انگيز فضاهايي هستند كه انسان قبلا آنها را تجربه كرده و با آنها آشنايي دارد. هر چه تعداد فضاهاي آشنا در محيط  زندگي بيشتر باشد، امكان برقراري ارتباط ساده تر خواهد بود. يافتن فضاهاي آشنا باعث احساس آرامش و امنيت در محيط خواهد شد. در مقابل، تغيير، تبديل و يا از ميان رفتن فضاهاي آشنا، حس گمگشتگي، بي ريشه بودن و از دست دادن بخشي از زندگي را در انسان بوجود مي آورد(مير مقتدايي،1388 :6).
به طور خلاصه مي توان گفت كه اين ديدگاه اصولا بر رابطه انسان ومحيط تاكيد مي كند و نظر بر اين است كه اين رابطه به وسيله مشخصه هاي فردي و محيط تحت تاثير قرار مي گيرد . مردم در روي محيط زيست شان فعاليت مي كنند كه ، امروزه منجر به تنزل (كيفيت) محيطي مي شود. از سوي ديگر، وضعيت و شرايط بد محيط زيست نيز بر جمعيت ساكنش تاثير منفي مي گذارد( مولودي، 1388 :40).

3- دیدگاه تحقیقات تجربی
ديدگاه تحقيقات تجربي بر اساس تحقيقات انجام گرفته در زمينه كيفيت محيطي ادراكي استوار است. به عبارت ديگر، اين مرور تنها به مطالعاتي محدود مي شود كه (الف) بر روي كيفيت محيط سكونتي شهري متمركز شده باشند، (ب) در آنها رضايتمندي از سكونت معيار غالب ارزيابي باشند، (ج) مشاهده گران ساكنان خود محل باشند و (د) محيط هاي سكونتي شهري بر مبناي گستره وسيعي از شاخص ها ارزيابي شوند. در اين مطالعات، ساكنان در مورد موقعيت و شرايط سكونتي فعلي بر مبناي مجموعه اي از شاخصهاي كيفيت مورد سوال قرار مي گيرند. اين كار يا به وسيله پرسشنامه و يا توسط مصاحبه رودررو انجام مي گيرد. تحليل آماري جوابهاي پاسخگويان در تعيين شاخص هاي كيفيت محيطي و يا ارزيابي اهميت نسبي شاخصها يا مشخصه ها با توجه به كيفيت محيطي ادراكي مورد توجه قرار مي گيرند.
شاخصهاي كيفيت محيط مسكوني ادراكي در 11 مقياس به شرح زير خلاصه مي شوند: چهار معيار زايا (توليدي) هستند؛ كه سه مورد از آنها در رابطه با جنبه هاي فضايي هستند( فضاي برنامه ريزي و معماري،سازمان و دسترسي به فضا و فضاي سبز) و يك شاخص در رابطه با جنبه هاي انساني است( مردم و روابط اجتماعي شان). چهار شاخص در رابطه با جنبه هاي عملكردي هستند( رفاه، اوقات 1 فراغت، بازرگاني و خدمات حمل و نقل) و سه مورد از آنها در مورد جنبه هاي وابسته بقراين (مفهومي)F٣٢ هستند(فضاي زندگي، سلامت محيطي، مرمت و هزينه نگهداري ).

پایان بخش اول...


 

 

Chanal

 

مطالب مرتبط


 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

خبرنامه

آدرس ایمیل خود را در کادر زیر وارد نمایید تا از آخرین اخبار تارنمای روستا شهر مطلع شوید.

تماس با ما

اطلاعات تماس تیم مدیریت تارنمای روستاشهر

  • شماره تماس : 09125518462

 

 

روستا شهر به روایت آمار

کاربران
42
مطالب
402
نمایش تعداد مطالب
700393
شما اینجا هستید: صفحه ی اصلی موضوعات برنامه ریزی شهری گذری بر کیفیت زندگی محیط های شهری - ديدگاهها
Web Analytics